Midden-Aarde bestaat echt

Wie de verfilming van Tolkien's Lord of the Rings door Peter Jackson heeft gezien, zal zich zonder al teveel moeite een mening hebben kunnen vormen over plekken als de Gouw (the Shire), Fangorn en Mordor. De Gouw wordt na één blik veelal beschouwd als een delicate, vredelievende en vrolijke plek, het donkere bos Fangorn als een onheilspellende, gevaarlijke plek en Mordor als kwaadaardig en vol dood en verderf. Maar hoe komen die indrukken tot stand, zelfs zonder dat we ook maar iets van het verhaal kennen?

Het merendeel van onze van onze geografische kennis hebben wij geleerd van anderen, voornamelijk door het onderwijs en de media. Slechts een klein deel is eigen ervaring. Zodoende heeft iedereen min of meer vergelijkbare verbeeldingen van nooit bezochte plekken, of deze nu fictief zijn of niet.

Het was dan ook de bedoeling van de auteur J.R.R. Tolkien om een wereld te creëren die zó volledig en gedetailleerd was dat het verhaal zo maar eens waar gebeurd zou kunnen zijn. De wereld waarin de verhalen van The Hobbit en The Lord of the Rings zich afspelen is dan ook geen fictieve wereld maar gewoon onze aarde, aldus Tolkien. Alleen de tijd waarin het zich afspeelt is fictief: nog vóór de eerste menselijke beschavingen uit onze geschiedenisboekjes zich ontplooid hadden.

Het boek The Lord of the Rings is wereldwijd circa 150 miljoen keer verkocht en daarmee een van de meest gelezen boeken ooit. De films hebben gezamelijk bijna drie miljard dollar opgeleverd en staan alle drie in de top 20 best verdienende films aller tijde. Combineer dat met het feit dat Tolkiens verhalen een inspiratiebron waren voor vele latere auteurs, filmmakers en 'gaming'-programmeurs - het hele Role Playing Game (RPG)-genre leunt op het principe van Frodo's avontuurlijke tocht van de Gouw naar Mordor, al dan niet in gezelschap - en we hebben reden genoeg om deze wonderlijke wereld nader onder de loep te nemen.

Om meer inzicht in te krijgen in de totstandkoming van wat men van plekken in de Lord of the Rings films vindt hebben we enquêtes gehouden onder 97 middelbare scholieren en 132 studenten Sociale Geografie en Planologie. Zij mochten bij het zien van beelden van Peter Jackson's trilogie The Lord of the Rings voor zes afzonderlijke plekken twee dingen aangeven: "Wat voor soort plek is dit?" en "Welke elementen zorgen daarvoor?" Vervolgens is aan de hand van literatuur en interviews met een architect, de secretaris van een welstandscommissie en een fotograaf getracht het effect van deze elementen te achterhalen.

Het verhaal van the Lord of the Rings gaat over de strijd om de heerschappij van Midden-Aarde. Dat is een strijd tussen goed en kwaad. En dat is dan ook heel zichtbaar in de landschappen.

De Gouw is de plek waar het verhaal begint en waar, volgens Tolkien, de goedaardige vredelievende hobbits wonen. Het heeft een licht heuvelig en groen landschap met veel gras. De huizen zijn voornamelijk holletjes onder de heuvels en er is een sterke mengeling van natuur en cultuur. Deze plek werd in de enquêtes vooral getypeerd als vredig, gezellig en idyllisch.

De positieve gevoelens worden vooral opgeroepen door de overmatige invloed van natuur. Groen is simpelweg een rustgevende kleur. Ook zijn alle bouwwerken gemaakt van natuurlijke materialen, zoals hout, steen en riet, en zijn er alleen maar 'zachte' ronde vormen in het landschap aanwezig. Zelfs de deuren zijn rond in plaats van rechthoekig.

Eén theorie bleek bij het interpreteren van de data bijzonder bruikbaar: de prospect-refuge theorie van Jay Appleton uit 1975. Deze zegt dat mensen die landschappen mooier vinden waar je een goed uitzicht hebt ('prospect'), maar waar je je ook zou kunnen verschuilen ('refuge'), appellerend aan instinctieve perceptie, waarmee mensen een omgeving beoordelen op de mogelijkheden om er te kunnen overleven. De Gouw is voornamelijk een groen heuvellandschap , maar met holletjes als woningen. Je hebt overal uitzicht op de omgeving en je kunt je tegelijkertijd overal verschuilen. Het is zodoende een uitermate herbergzame plek.

De Gouw heeft ook veel overeenkomsten met de Cotswalds in Engeland, een toeristisch gebied dat ook al eeuwenlang een populair gebied was voor (rijke) Britten om te wonen. De Gouw is namelijk een perfect voorbeeld van de rurale idylle zoals die bij veel mensen heerst : de hobbits die er wonen leven er in volledige harmonie met de natuurlijke omgeving. De dreiging van het kwaadaardige Mordor voor dit rurale gebied staat dan ook volgens veel analysten symbool voor de dreiging van de industrie op het platteland. Bedenk hierbij dat Tolkien halverwege de 20e eeuw in Engeland leefde toen hij het verhaal schreef, in de hoogtij van het industrialisme.

Rivendel is in het verhaal het centrum van de goedaardige machten, en van de onsterfelijke wijze elfen in het bijzonder. Regisseur Peter Jackson heeft Rivendel enigszins verscholen in een gebergte gesitueerd. De bebouwing is wit in gothische stijl, met hoge zuilen, verticale lijnen en veel versieringen, waaronder veel beelden. Dit kerkelijk uiterlijk is waarschijnlijk de belangrijkste reden dat het voornamelijk als een mysterieuze plek wordt beschouwd. Andere typeringen zijn vredig, mooi en machtig.

Rivendel valt te vergelijken met twee historische plekken op aarde. Ten eerste het oude Griekenland. Onder andere dankzij de Griekse filosofen heerst er een algemeen beeld van het oude Griekenland dat het een hoog ontwikkelde beschaving was. Zo keken de Romeinen ook al op naar de Grieken van hun tijd.

Een tweede vergelijking valt te trekken met Tolkiens eigen Oxford, ook een plek van wetenschap en wijsheid. Tolkien heeft the Lord of the Rings gedeeltelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog geschreven. Terwijl de hele wereld bij wijze van spreken in brand stond, was daar in Oxford maar weinig van te merken. Zo ook in Rivendel: als de kwade krachten zouden overwinnen was Rivendel de laatste plek op Midden-Aarde geweest die zou vallen.

Moria is een goede noch slechte plek, maar gevaar dreigt. Zo gaat er dan ook van de omgeving veel gevaar uit, om de meest simpele reden dat het er donker is. Maar daar is niet alles mee gezegd. Moria heeft het uiterlijk van een mijn: er zijn geen uitgesproken kleuren - alles is er donkergrijs - en het is er leeg en uitgestorven (letterlijk, overigens). Er zijn alleen maar harde stenen en harde scherpe lijnen te zien. Hierdoor voelt het erg unheimisch.

Fangorn is een bos dat in het verhaal een gedaanteverandering ondergaat. De indruk die men van Fangorn heeft wijzigt eveneens. In het begin is het een eng bos waar een tweetal hoofdfiguren uit het verhaal onbedoeld in zijn terechtgekomen. En zo maak je een eng bos: er zijn weinig kleurcontrasten, de begroeiing zit heel dicht op elkaar en alles kronkelt. Er is meer sprake van boven de grond uitstekende wortels dan van eigenlijke boomstammen, wat een zeer chaotisch beeld vormt. De prospect-refuge theorie lijkt ook hier van toepassing: je hebt er totaal geen overzicht. Gevaar kan er letterlijk vanuit iedere hoek komen. Bovendien ben je haast na één stap alweer de weg kwijt. Later blijkt het een goedaardig bos te zijn en het uiterlijk verandert dan ook direct mee: opeens zijn de kleuren meer zichtbaar en vallen er ook open gaten in het bos, waarmee de karakters van het verhaal meer overzicht wordt gegund.

Minas Tirith is de belangrijkste stad van de mensheid op Midden-Aarde. De meest gegeven typering door studenten en scholieren is dan ook: machtig. Dit komt door de vorm: de stad is zeer hoog, tegen een berg aangebouwd en als een soort menselijke schimmel omhoog gegroeid, met één reusachtig plein op de top waarvandaan je een gigantisch uitzicht hebt. De stad heeft maar liefst zeven stadsmuren en ook hier is de bebouwing volledig wit: de kleur van goedheid. De huizen en bebouwing zelf zijn gevarieerd, wat het een levende en bruisende stad maakt.

Heel subtiel is de grijstint die de stad heeft. Minas Tirith ligt vlakbij Mordor en wordt ook in de derde film aangevallen. De grauw-grijze tint maakt het materiaal namelijk breekbaarder en de stad dus kwetsbaarder. Aan het einde, na de goede afloop, heeft het weer een meer egale witte kleur, wat de stad veel meer solide maakt.

In cultureel perspectief valt er een opmerkelijke vergelijking te treffen, namelijk die met het Berlijn zoals architect Albert Speer het voor ogen had. Het is in een aantal opzichten de ideale stad: de verdedingslinie is perfect en compleet, de stad is perfect rond en het centrale plein met het koninklijk paleis staat perfect symmetrisch in het midden. Berlijn is nooit gebouwd zoals Speer het ontworpen had en dat verraadt misschien ook wel een klein zwaktepuntje: als Speer zijn zin had gekregen zou Berlijn 'af' zijn geweest. Een stad is echter nooit af maar altijd dynamisch. Minas Tirith is wel af. Bouw één huis extra en de esthetiek gaat verloren.

Mordor is het thuis van de kwaadaardige orks en hun leider Sauron. De plek wordt als eng en slecht ervaren. Het is er donker, droog en dor. Hoewel het een natuurlijk uiterlijk heeft en bijna geen bebouwing, is er geen levende natuur te vinden en bestaat het voornamelijk uit één grote kale vlakte. De prospect-refuge theorie kan weer van zich laten spreken: wel overzicht, maar deze keer totaal geen beschutting. Je bent aan de goden overgeleverd. Ook is er veel vuur, wat uiteraard ook gevaarlijk overkomt, maar wat samen met de vulkaan 'Mount Doom' ook voor de enige kleur in het landschap zorgt: rood. Zoals groen de kleur van rust en natuur is, is rood de kleur van agressie en gevaar.

De vulkaan met zijn lava en as, en het vuur maakt het te vergelijken met een populaire voorstelling van de hel, waardoor het landschap niet alleen als eng, maar ook als slecht of kwaadaardig wordt beschouwd.

De bebouwing die er wel is spreekt ook boekdelen. Terwijl alle andere bebouwde omgevingen vaak een verzameling zijn van afzonderlijke gebouwen, zoals iedere stad dat is, zijn er in Mordor alleen enkele reusachtige gebouwen te zien, met een onmenselijke maat. Als er twee deuren open gaan, zijn die veel groter dan nodig is en net als bij fascistische bebouwing voelt een passant zich er heel nietig en ongemakkelijk bij. Bovendien hebben de gebouwen veel scherpe randen en spitsige hoeken wat heel agressief en gevaarlijk overkomt.

In vrijwel alle opzichten is Mordor het tegenovergestelde van de Gouw. Beide plekken zijn stereotypen van respectievelijk de kwaadheid en de goedheid zelve. En die vormgeving appelleert aan instinctieve perceptie en westerse culturele waarden.

Positief aan Mordor is, maar dat geldt voor alle plekken, dat het een hoge esthetische waarde heeft. Er zijn geen afwijkende elementen te vinden in de verfilmde landschappen. Dat maakt alle plekken in zekere zin mooi . Maar nog belangrijker: de ambiguïteit van de plekken is gering. En dat zou mooi de eenstemmigheid over de plekken in de Lord of the Rings films verklaren.

Maarten C. Lensink
Prof. Paulus P. P. Huigen